Radyal Fan mı, Aksiyel Fan mı? Salyangoz Fan Seçerken Bilmeniz Gerekenler
Havalandırma sistemlerinde en çok merak edilen ekipman fandır. "Hangi fanı almalıyım?" sorusunun cevabı ise çoğu zaman sanıldığı gibi "en güçlüsü" değildir. Doğru fan, sistemin ihtiyaç duyduğu hava miktarını, kanal ve filtrelerin direncini yenerek, makul ses ve enerjiyle taşıyabilen fandır.
Bu yazıda en yaygın iki fan ailesini, yani radyal fan ile aksiyel fanı karşılaştırıyor; salyangoz, kanal tipi ve kabinli fanların nerede kullanıldığını anlatıyoruz.
Fan seçiminde iki temel kavram: Debi ve basınç
Her fanın iki temel değeri vardır:
- Debi (m³/h): Fanın saatte taşıyabildiği hava miktarı.
- Basınç (Pa): Fanın, havayı kanal, dirsek, filtre ve baca boyunca itebilmek için üretebildiği basınç.
Bu iki değer birbirine bağlıdır. Bir fan, karşısındaki direnç arttıkça daha az hava taşır. Üreticilerin verdiği fan eğrisi, fanın hangi basınçta ne kadar debi sağladığını gösterir. Doğru fan; sistemin debi ve basınç ihtiyacının bu eğrinin verimli bölgesine denk geldiği fandır.
Radyal fan nedir?
Radyal fanda (santrifüj fan) hava, fana pervane ekseni doğrultusunda girer ve pervanenin dönüşüyle dışa doğru savrularak 90° açıyla çıkar. Pervane, adını şeklinden alan salyangoz gövdenin içinde döner. Bu gövde havayı toplayıp çıkış ağzına yönlendirir ve basıncın artmasına yardımcı olur.
Radyal fanın güçlü yanları:
- Yüksek basınç üretebilir; uzun kanal hatlarında, çok dirsekli güzergâhlarda ve filtreli sistemlerde havayı rahatça taşır.
- Mutfak egzozu, toz toplama, filtre üniteleri ve proses havalandırmasında standart çözümdür.
- Motoru hava akımının dışında olan modelleri, sıcak, yağlı ya da tozlu havaya karşı daha dayanıklıdır.
Radyal fanlarda kanat tipleri
- Öne eğik kanatlı: Düşük ve orta basınçta, kompakt ve sessiz çalışır. Kabinli fanlarda sık görülür.
- Geriye eğik kanatlı: Daha yüksek verimle daha yüksek basınca çıkabilir. Enerji tüketiminin önemli olduğu büyük sistemlerde tercih edilir.
- Düz (radyal) kanatlı: Kanatlarda birikme yapmadığı için tozlu ve parçacıklı havada, malzeme taşıma uygulamalarında kullanılır.
Aksiyel fan nedir?
Aksiyel fanda hava, pervane ekseni boyunca düz bir hatta ilerler. Pervane, uçak pervanesine benzer şekilde havayı önüne katar.
Aksiyel fanın güçlü yanları:
- Düşük basınçta çok yüksek debi sağlar.
- Kompakt ve görece ekonomiktir.
- Duvar ve pencere tipi egzoz uygulamalarında, kısa kanallı ya da kanalsız sistemlerde, depo ve atölyelerde genel hava değişimi için idealdir.
Sınırları: Basınç arttığında debisi hızla düşer. Uzun kanal, filtre ya da çok sayıda dirsek bulunan hatlarda genellikle yetersiz kalır.
Radyal fan ve aksiyel fan karşılaştırması
| Özellik | Radyal (salyangoz) fan | Aksiyel fan |
|---|---|---|
| Hava yönü | Girişe 90° çıkış | Düz hat |
| Basınç | Yüksek | Düşük |
| Debi | Orta–yüksek | Yüksek |
| Uygun olduğu hat | Uzun kanal, filtreli sistemler | Kısa kanal, duvar/pencere çıkışı |
| Tipik kullanım | Mutfak egzozu, toz toplama, filtre ünitesi | Genel hava değişimi, depo, atölye |
Kanal tipi fan
Kanal tipi fan, adından da anlaşılacağı gibi doğrudan kanal hattının içine monte edilen fandır. Giriş ve çıkışı kanal çapıyla aynıdır, bu sayede hatta kolayca eklenir. Ofis, mağaza, tuvalet ve küçük ölçekli egzoz hatlarında yaygındır. Asma tavan içinde yer kaplamadan kurulabilmesi büyük avantajdır. Sessiz çalışması istenen yerlerde kanal tipi fanın önüne ve arkasına susturucu eklenebilir. Ancak büyük debi ve yüksek basınç gereken mutfak ve endüstriyel uygulamalarda genellikle yerini radyal fana bırakır.
Kabinli fan
Kabinli fan, ses yalıtımlı bir kabin içine yerleştirilmiş radyal fandır. Kabin, fanın ve motorun sesini önemli ölçüde azaltır, aynı zamanda fanı dış etkenlerden korur. Restoran mutfakları ve yerleşim alanlarına yakın işletmeler için güçlü bir seçenektir. Motor ile pervane arasında kayış bulunan modellerde motor sıcak hava akımının dışında kalır. Kayış gerginliği ise bakımda kontrol edilmelidir.
Fan seçerken sık yapılan hatalar
- Yalnızca debiye bakmak: Kataloğun en üstündeki "maksimum debi" değeri sıfır basınçta, yani hiçbir direnç yokken ölçülür. Gerçek sistemde bu değere ulaşılmaz.
- Filtrelerin kirlenmesini hesaba katmamak: Filtreler kirlendikçe direnç artar. Fan, kirli filtre durumunda da yeterli debiyi sağlayabilmelidir.
- Sesi sonraya bırakmak: Fanın yeri, titreşim takozları, esnek bağlantılar ve gerekirse susturucu baştan planlanmalıdır.
- Hız kontrolünü atlamak: İnverterli hız kontrolü, ihtiyaç kadar çalışarak enerji ve ses tasarrufu sağlar.
Fanın ihtiyaç duyduğu debiyi ve hattın basınç kaybını nasıl hesaplayacağınızı hava kanalı hesabı yazımızda anlattık.
Hangi uygulamaya hangi fan?
- Restoran mutfak egzozu: Radyal fan ya da kabinli fan. Mutfak sistemini mutfak havalandırma yazımızda anlattık.
- Toz toplama sistemi: Radyal fan, tozun türüne uygun kanat tipiyle.
- Depo ve atölye genel havalandırması: Aksiyel fan.
- Ofis ve küçük egzoz hatları: Kanal tipi fan.
Sık sorulan sorular
Salyangoz fan ile radyal fan aynı şey mi?
Günlük kullanımda evet. "Salyangoz fan" ifadesi, radyal fanın salyangoz kabuğunu andıran gövdesinden gelir. Teknik dilde santrifüj fan ya da radyal fan olarak da anılır. Tüm salyangoz fanlar radyal fandır; ancak plug fan gibi gövdesiz radyal fanlar da vardır.
Fanın dönüş yönü ters olursa ne olur?
Radyal fan ters yönde dönse bile bir miktar hava taşır, bu yüzden hata ilk bakışta fark edilmeyebilir. Ancak debi ciddi şekilde düşer, motor gereksiz yere zorlanır ve ses artar. Üç fazlı motorlarda devreye almada dönüş yönünün gövdedeki ok yönüyle aynı olduğu mutlaka kontrol edilmelidir.
Fan motoru neden ısınır?
Fanın ihtiyaçtan farklı bir çalışma noktasında çalışması, kirli pervane, gevşek ya da aşınmış kayış, yetersiz havalandırılan motor ve elektriksel sorunlar motorun ısınmasına yol açabilir. Mutfak egzozunda sıcak ve yağlı hava da bir etkendir. Motorun hava akımının dışında kaldığı modeller bu nedenle tercih edilir.
Fan seçerken motor gücü mü, debi mi önemli?
Önemli olan, fanın sistemin ihtiyaç duyduğu basınçta gereken debiyi sağlamasıdır. Motor gücü tek başına bir şey söylemez: Aynı güçteki iki fan, farklı pervane tasarımları nedeniyle aynı sistemde çok farklı debiler verebilir. Karşılaştırma her zaman fan eğrileri üzerinden yapılmalıdır.
Aksiyel fan kanala bağlanabilir mi?
Kısa kanallı ve direnci düşük hatlarda aksiyel fan kanala bağlanabilir. Ancak hat uzadıkça, dirsek ve filtre eklendikçe aksiyel fanın debisi hızla düşer. Uzun ya da filtreli hatlarda radyal fan veya kanal tipi fan daha doğru seçimdir.
Fanı çatıya mı, kanalın ortasına mı koymak gerekir?
Egzoz sistemlerinde fanı hattın sonuna, yani çatıya ya da dış cepheye yakın bir noktaya koymak genellikle daha doğrudur. Bu durumda kanalın büyük kısmı fanın emiş tarafında, negatif basınçta kalır. Olası bir sızıntıda kirli hava binaya değil kanala doğru çekilir. Fanın sesi de kullanım alanlarından uzak tutulmuş olur.
İstanbul Sipro'dan fan ve aspiratör çözümleri
İstanbul Sipro olarak radyal fan, aksiyel fan, kanal tipi fan, kabinli fan ve plug fan kabini gibi ekipmanları projenin debi ve basınç ihtiyacına göre seçiyor, kanal hattıyla birlikte kuruyoruz. Fan bağlantıları için gereken geçiş parçalarını Sultangazi'deki atölyemizde ölçüsüne göre üretiyoruz. Doğru fanı birlikte seçmek için bize ulaşın.
